Çin : Borç Tuzağı Diplomasisi
Bir liman inşa ediliyor. Vinçler Çin malı, işçilerin çoğu Çinli, finansman Pekin'den. Tören günü yerel yetkililer şerit kesiyor, fotoğraflar çekiliyor. Birkaç yıl sonra o ülke borcu ödeyemiyor ve liman, 99 yıllığına Çin'e devrediliyor. Hikaye bu kadar basit mi? Hayır. Ama o kadar da masum değil.
Borç tuzağı diplomasisi kavramı, akademik çevrelerde tartışmalı olmaya devam ediyor. Bir kesim bunu Çin'in sistematik bir jeopolitik stratejisi olarak tanımlarken, diğerleri Batılı medyanın abartılı bir anlatısı olarak reddediyor. Ben her iki kampa da katılmıyorum. Gerçek, her zamanki gibi, siyasi konfor bölgelerinin dışında duruyor.
Hambantota Sendromu
Sri Lanka'nın güney kıyısındaki Hambantota Limanı bu tartışmanın simgesi haline geldi. 2007'de Çin Exim Bank'tan alınan yüksek faizli krediyle inşa edilen liman, ticari olarak başarısız oldu. Sri Lanka borç sarmalına girdi; 2017'de limandaki hissesinin yüzde 70'ini 99 yıllığına China Merchants Port Holdings'e devretti. Batı basını bunu Çin'in stratejik tuzağının kanıtı olarak sundu.
Ama resmin tamamına bakıldığında tablo daha karmaşık. O limanı isteyen, o krediyi talep eden, o projeyi siyasi prestij aracı olarak kullanan Mahinda Rajapaksa hükümetiydi. Çin bir borç verdi, kötü yönetim geri kalanını yaptı. Suç tamamen Pekin'de mi? Hayır. Ama Çin'in bu zayıf devlet yapılarını bilerek hedefleyip hedeflemediği sorusu açık kalıyor.
Rakamların Anatomisi: Küresel Tablo
Meselenin gerçek boyutunu anlamak için önce rakamların zemine oturması gerekiyor. AidData'nın 2025'te yayımladığı en kapsamlı veri seti, 2000-2023 yılları arasında Çin'in 200'den fazla ülkede gerçekleştirdiği 30.133 projeyi ve faaliyeti kapsıyor; toplam değer 2,2 trilyon dolar. Bu, daha önceki tahminlerin iki ila dört katı büyüklüğünde. Çin'in küresel borç portföyü, adını duyduğumuzdan çok daha büyük.
Kuşak ve Yol Girişimi, sadece düşük ve orta gelirli ülkeleri hedeflemiyor. AidData verilerine göre kredilerin yüzde 76'sı yüksek ve üst-orta gelirli ülkelere gitti. En büyük alacaklı, şaşırtıcı biçimde Amerika Birleşik Devletleri; 2.500 proje ile 202 milyar dolarlık Çin kredisinin muhatabı. İkinci sırada Rusya (172 milyar dolar), üçüncü sırada Avustralya (130 milyar dolar) var. Bu tablo, "Çin yalnızca yoksul ülkeleri borçlandırıyor" anlatısını kökten sarsıyor.
Afrika Özel Raporu: Yükselişten Çekilişe
Afrika, Kuşak ve Yol anlatısının en keskin biçimde kristalleştiği kıta. Boston Üniversitesi Küresel Kalkınma Politikası Merkezi'nin verilerine göre 2000-2024 yılları arasında Çin'in Afrika'ya verdiği toplam kredi taahhüdü 180,87 milyar dolar; 42 Çinli borç veren kurumun 49 Afrika devleti ve 7 bölgesel kuruluşla imzaladığı 1.319 ayrı kredi sözleşmesi. Bu rakamın arkasında ulaşım, enerji, su-sanitasyon ve telekomünikasyon ağırlıklı bir altyapı finansmanı yatıyor.
Asıl çarpıcı olan eğilim, son yıllarda yaşanan dramatik geri çekilme. Çin'in Afrika'ya yönelik kredi taahhütleri 2016'da zirveye ulaştıktan sonra sert biçimde geriledi. 2024'te tüm kıtaya verilen yeni kredi taahhüdü yalnızca 2,1 milyar doların altında kaldı; bu, Afrika Kalkınma Bankası ile yaklaşık aynı seviye. Karşılaştırma yapmak gerekirse, 2010-2018 döneminde Çin, pek çok yıl Dünya Bankası'nı geride bıraktı. O eşsiz dönem kapandı.
2024'te Afrika'ya en büyük Çin kredisini alan ülke Angola oldu; 1,45 milyar dolarlık taahhüt enerji iletimi ve karayolu projelerine gitti. Angola'yı Kenya, Mısır, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Senegal izledi. Yeni tablonun belirgin özelliği seçicilik: köklü ilişkiler, derin pazarlar ve net kâr potansiyeli olan ülkeler önceliklendiriliyor.
Bu geri çekilmenin art niyetle ilgisi yok; bilanço gerçekliğiyle ilgisi var. Çin politika bankaları, düşük ve orta gelirli ülkelerdeki yüksek takipteki kredi oranıyla yüzleşmek zorunda kaldı. Bunun yerine Çin, devlet ticari bankaları üzerinden, Yuan-bazlı ve daha küçük ölçekli finansmana geçiş yapıyor. Borç verenden borç tahsildarına dönüşüm tam da burada başlıyor.
AidData verilerine göre Çin'in gelişmekte olan ülkelerdeki kredi portföyünün yüzde 55'i 2023 itibarıyla anapara geri ödeme dönemine girmişti; 2030'a kadar bu oran yüzde 75'e ulaşacak. Borç geri ödemeleri yükümlülükleri aşmaya başladı: 2024'te Çin'in gelişmekte olan ülkelerle net kredi akışı eksi 34 milyar dolara geriledi. Yani Çin artık bu ülkelere verdiğinden daha fazlasını geri alıyor.
2012'de yalnızca 18 gelişmekte olan ülke Çin'e olan borç ödemelerinde gecikmedeydi. 2023'e gelindiğinde bu sayı 60'a çıktı. Çin, geciken borçlulara baskı uygulamak için teminat hesaplarından doğrudan para transfer eden sözleşme maddelerine başvuruyor; bu mekanizma diğer uluslararası alacaklıların sahip olmadığı bir ayrıcalık.
Kuşak ve Yol'un Sözleşme Anatomisi
Bu kredilerin yapısı klasik IMF veya Dünya Bankası finansmanından birkaç kritik noktada ayrılıyor. Faiz oranları piyasa koşullarına yakın; Dünya Bankası ve IMF'nin tavizli kredi koşullarından farklı olarak Çin kredileri çoğunlukla yüzde 4 ila 6 arasında faiz taşıyor. Geri ödeme süreleri kısa. Koşulsallık ilkesi farklı işliyor; insan hakları, kurumsal reform gibi klasik şartlar yok, ama proje sözleşmelerinde gizli koşullar var. Ve en önemlisi: teminat yapıları opak.
AidData'nın 2021 tarihli kapsamlı araştırması, 100 ülkede incelenen 100 milyar doların üzerindeki Çin kredi sözleşmesinde dikkat çekici maddeler tespit etti. Borçlunun Çin lehine çapraz temerrüt beyan etmesi, sözleşmenin gizli tutulması ve Çin mahkemelerini yetkili kılan hükümler bunların başında geliyor. Bu maddeler, normal ticari bankacılık pratiklerinden sapmayı temsil ediyor.
"Borç Tuzağı" Argümanının Sınırları
Burada dürüst olmak gerekiyor: sistematik borç tuzağı tezinin ampirik temeli zayıf. Johns Hopkins Üniversitesi araştırmacıları, Afrika'daki Çin kredilerinin büyük çoğunluğunun el koymayla sonuçlanmadığını gösterdi. Hambantota aslında bir istisna; kural değil.
Bunun yanı sıra, Batılı kurumlar da onlarca yıldır yapısal uyum programları, borç baskısı ve koşulluluk mekanizmaları aracılığıyla gelişmekte olan ülkeleri etkiledi. Çin'i özgün kılan şey yöntem mi, yoksa sadece daha yeni bir aktör olması mı?
"Borçlanan ülkelerin ajansını silmek de ayrı bir sorun. Pek çok hükümet, Çin finansmanını Batılı alternatiflere karşı bilinçli bir tercih olarak seçiyor."
Ayrıca borçlanan ülkelerin karar verme özerkliğini yok saymak da ayrı bir metodolojik sorun. Pek çok hükümet, Çin finansmanını Batılı alternatiflere karşı bilinçli bir tercih olarak seçiyor. Koşulsallık olmaksızın hızlı finansman cazip; özellikle demokratik hesap verebilirlik mekanizmaları zayıf ülkeler için.
Gerçek Maliyet Nerede Gizleniyor?
Borç tuzağı tartışması, asıl maliyetlerin üzerini örterek daha önemli bir sorgulamayı engelliyor.
Teknoloji ve Bilgi Transferi
IMF ve Dünya Bankası projelerinde genellikle kapasite geliştirme, yerel kurumsal güçlendirme bileşenleri bulunuyor. Çin projelerinde bu çoğunlukla yokluyor. Liman inşa ediliyor, işletme bilgisi Çin'de kalıyor.
Gizli Sözleşme Maddeleri
AidData verilerine göre Çin sözleşmelerinin önemli bir kısmında "çapraz temerrüt" hükümleri var; yani borçlu ülke herhangi bir uluslararası alacaklıya temerrüde düşerse, Çin otomatik olarak borcun tamamının geri ödemesini talep edebiliyor. Bu, borçlanan ülkenin müzakere pozisyonunu dramatik biçimde zayıflatıyor.
Veri Egemenliği
Özellikle dijital altyapı projelerinde bu soru kaçınılmaz: liman yönetim sistemleri, telekomünikasyon altyapısı, akıllı şehir uygulamaları. Altyapıyı kim inşa ederse veriyi kim toplar? ICT projelerine verilen yeni Çin kredisi 2024'te sıfıra geriledi; sektör artık piyasa odaklı. Ama geçmişte döşenen altyapı duruyor.
Siyasi Kaldıraç
Borç el koymasından çok bu gerçek. Ödenmemiş büyük borçları olan ülkelerin BM oylamalarında, Tayvan meselesinde, Sincan konusunda Çin'i destekleme eğilimi istatistiksel olarak anlamlı mı? Bu soruyu sormak, borç tuzağı narratifinin kendisinden çok daha ürkütücü. Lowy Institute verileri bunu dolaylı olarak teyit ediyor: Çin, 18 aylık bir süre içinde Tayvan'dan diplomatik tanımayı kendisine geçiren ülkelere büyük ölçekli ilk kredileri açıkladı; Honduras, Nikaragua ve Solomon Adaları bu listeye giren isimler.
Sorunun çerçevesi yanlış kurulduğu sürece cevaplar da yanlış olacak. "Çin mi kötü, Batı mı kötü?" sorusu yerine şunu sormak gerekiyor: Borçlanan ülkelerin müzakere kapasitesi, kurumsal kalitesi ve şeffaflık standartları ne durumda? Ve uluslararası altyapı finansmanında küresel bir standart çerçeve neden hâlâ yok?
Çin'in Afrika'ya net kredi akışı 2024'te eksi bölgeye geçti. Büyük borç verme dönemi bitti. Şimdi tahsilat dönemi var. Bu tabloda asıl mağdurlar borç tuzağına düşen devletler değil; kurumsal kapasitesizlikleri nedeniyle elverişsiz koşulları kabul etmek zorunda kalan hükümetler ve nihayetinde bu bedeli ödeyen halklardır.
O sorular cevaplanmadan, Hambantota'dan sonraki Hambantota'lar gelmeye devam edecek. Hangi bayrağın altında inşa edildiğine bakmaksızın.
Kaynaklar: AidData Global Chinese Development Finance Dataset v3.0 (2025); Boston University Global Development Policy Center, Chinese Loans to Africa Database (2025); Lowy Institute, Peak Repayment: China's Global Lending (2025); China-Global South Project (2026).
Yorumlar
Yorum Gönder