Adam Smith'in Gizli Marx'ı: Ulusların Zenginliği'nde Kimsenin Okumadığı Bölümler
Petrolandeco Akademi · Akademik Araştırma Dizisi
Adam Smith'in Gizli Marx'ı:
Ulusların Zenginliği'nde Kimsenin Okumadığı Bölümler
Smith aslında serbest piyasayı mı, yoksa üretici emeğin ontolojik haysiyetini mi savundu?
Yazar: Baş Araştırmacı · petrolandeco.com · Yayın Tarihi: Mayıs 2026
Araştırma Özeti ve Hipotez
Bu çalışma, iktisat tarihinin en büyük ironilerinden birini masaya yatırmaktadır: Serbest piyasa kapitalizminin kurucu babası olarak lanse edilen Adam Smith’in metinleri, aslında kapitalist üretim tarzının en radikal eleştirmeni olan Karl Marx’ın yabancılaşma, emek-değer pipelines ve sınıfsal sömürü teorilerinin habercisidir. Ulusların Zenginliği’nin satır aralarında saklanan bu diyalektik bütünsellik, modern neoliberal iktisat doktrininin bilinçli körlüğünü deşifre etmektedir.
1. Giriş: İndirgenen Smith ve Doktriner Körlük
Adam Smith, modern iktisat anlatısında genellikle serbest piyasa kapitalizminin doktriner babası, "görünmez el" (invisible hand) metaforunun mutlak savunucusu ve devlet müdahalesinin amansız bir düşmanı olarak karikatürize edilir. Bu sığ ve tek taraflı indirgeme, özellikle neoliberal iktisat ekolünün kendi ideolojik meşruiyetini inşa etmek adına Smith’in anıtsal eseri Ulusların Zenginliği’ni (An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, 1776) tırpanlayarak okumasının bir ürünüdür. Oysa ki metnin tamamı derinlemesine incelendiğinde, popüler iktisat mitlerinin ardında çok daha karmaşık, sınıfsal çelişkilere duyarlı, emeğin haysiyetini merkeze alan ve hatta Karl Marx’ın kapitalizm eleştirilerinin felsefi ve iktisadi temellerini neredeyse yüz yıl öncesinden atan "Gizli bir Marx" figürü belirir.
Neoliberal doktrin, Smith'i rasyonel bireylerin kişisel çıkarları peşinde koşarken toplumsal faydayı optimize ettiğini öne süren mekanik bir modelin içine hapsetmiştir. Ancak bu indirgemeci yaklaşım, Smith'in felsefi bütünselliğini tamamen göz ardı eder. Smith, her şeyden önce bir ahlak felsefecisidir ve Ulusların Zenginliği, onun ilk büyük eseri olan Ahlaki Duygular Kuramı (The Theory of Moral Sentiments, 1759) ile diyalektik bir bağ içindedir. Ahlaki Duygular Kuramı'nda insan doğasının temeline "sempati" (sympathy) ve empati yeteneğini yerleştiren bir düşünürün, Ulusların Zenginliği'nda insanı yalnızca bencil bir fayda makinesine (homo economicus) indirgediğini iddia etmek metinsel bir körlüktür.
Bu çalışmanın temel amacı, Ulusların Zenginliği’nin ana akım iktisat müfredatlarında bilinçli olarak sansürlenen, geçiştirilen veya tamamen görmezden gelinen kritik bölümlerini gün yüzüne çıkarmaktır. Smith’in özellikle emek-değer teorisine dair ilk formülasyonları, işbölümünün insan zihni ve ruhu üzerindeki yıkıcı etkilerine (yabancılaşma) dair radikal teşhisleri ve sermayedar sınıfının (tüccarlar ve imalatçılar) toplumsal çıkarlarla olan yapısal uyumsuzluğuna yönelik sert uyarıları incelenecektir. Satır araları dikkatle okunduğunda, Smith’in kapitalist üretim ilişkilerinin getirdiği asimetriyi ve sömürü potansiyelini ne denli berrak bir biçimde öngördüğü anlaşılacaktır. Sonuç olarak, serbest piyasa efsanesinin kurucusu olarak selamlanan figürün, aslında o piyasanın yarattığı insani ve toplumsal tahribatın en amansız ilk gözlemcilerinden biri olduğu tespiti yapılacaktır.
Neoliberal doktrin, Smith'i rasyonel bireylerin kişisel çıkarları peşinde koşarken toplumsal faydayı optimize ettiğini öne süren mekanik bir modelin içine hapsetmiştir. Ancak bu indirgemeci yaklaşım, Smith'in felsefi bütünselliğini tamamen göz ardı eder. Smith, her şeyden önce bir ahlak felsefecisidir ve Ulusların Zenginliği, onun ilk büyük eseri olan Ahlaki Duygular Kuramı (The Theory of Moral Sentiments, 1759) ile diyalektik bir bağ içindedir. Ahlaki Duygular Kuramı'nda insan doğasının temeline "sempati" (sympathy) ve empati yeteneğini yerleştiren bir düşünürün, Ulusların Zenginliği'nda insanı yalnızca bencil bir fayda makinesine (homo economicus) indirgediğini iddia etmek metinsel bir körlüktür.
Bu çalışmanın temel amacı, Ulusların Zenginliği’nin ana akım iktisat müfredatlarında bilinçli olarak sansürlenen, geçiştirilen veya tamamen görmezden gelinen kritik bölümlerini gün yüzüne çıkarmaktır. Smith’in özellikle emek-değer teorisine dair ilk formülasyonları, işbölümünün insan zihni ve ruhu üzerindeki yıkıcı etkilerine (yabancılaşma) dair radikal teşhisleri ve sermayedar sınıfının (tüccarlar ve imalatçılar) toplumsal çıkarlarla olan yapısal uyumsuzluğuna yönelik sert uyarıları incelenecektir. Satır araları dikkatle okunduğunda, Smith’in kapitalist üretim ilişkilerinin getirdiği asimetriyi ve sömürü potansiyelini ne denli berrak bir biçimde öngördüğü anlaşılacaktır. Sonuç olarak, serbest piyasa efsanesinin kurucusu olarak selamlanan figürün, aslında o piyasanın yarattığı insani ve toplumsal tahribatın en amansız ilk gözlemcilerinden biri olduğu tespiti yapılacaktır.
1776
Ulusların Zenginliği
Book V
Yabancılaşma Teşhisi
Kritik
Sınıf Analizi
2. Emeğin Değer Kuramı: Smith’in Radikal Temeli ve Marx’a Uzanan Köprü
Karl Marx’ın Das Kapital’de olgunlaştırarak kapitalist sömürünün ve artı-değer teorisinin merkezine yerleştirdiği Emeğin Değer Kuramı (Labour Theory of Value), felsefi ve iktisadi köklerini doğrudan Adam Smith’in Ulusların Zenginliği’nin birinci kitabının beşinci ve altıncı bölümlerinden alır. Smith, ana akım iktisatçıların iddia ettiğinin aksine, bir malın mübadele değerini (exchange value) belirleyen nihai ve mutlak ölçütün o malı üretmek için harcanan emek miktarı olduğunu açıkça ilan eder.
Smith, metinde şu sarsıcı ifadeleri kullanır: "Her şeyin gerçek fiyatı, onu edinmek isteyen kişiye gerçekten neye mal olduğu, onu edinmenin getirdiği zahmet ve sıkıntıdır." (Book I, Chapter V). Bu tanım, değerin kaynağını piyasadaki soyut arz-talep dengelerinde veya nesnelerin sübjektif faydasında değil, doğrudan insan emeğinin harcanmasında, yani fiziksel ve zihinsel fedakarlıkta arar. Bir mala sahip olmak, aslında o malın içinde cisimleşmiş olan başkalarının emeğine hükmetme yeteneğine sahip olmak demektir. Smith’e göre zenginlik, paranın miktarı değil, satın alınabilecek ya da komuta edilebilecek "emek miktarıdır".
Ancak Smith’i Marx’a yaklaştıran asıl devrimci kırılma, üretimin tarihsel aşamalarını analiz ederken ortaya çıkar. Smith, toprağın mülk edinilmediği ve sermayenin birikmediği "toplumun o ilk ve erken döneminde" (that early and rude state of society), avlanan hayvanların mübadele oranının yalnızca harcanan emek zamanına dayandığını söyler (örneğin iki kat fazla emek gerektiren bir kunduzun bir geyiğe eşit olması). Fakat toplum, kapitalist üretim tarzına, yani üretim araçlarının özel mülkiyetine ve sermaye birikimine geçtiği andan itibaren bu saf oran bozulur. Smith, altıncı bölümde sermaye birikimiyle birlikte emeğin kendi ürettiği değer üzerindeki mutlak egemenliğini nasıl kaybettiğini şeffaf bir şekilde betimler:
"Malların tüm değeri işçiye ait kalmaz. İşçi, emeğinin ürettiği değerin bir kısmını, onu istihdam eden sermayedarla paylaşmak zorundadır. Bu pay, sermayedarın o işi kurmak için riske attığı sermayenin kârıdır."
Hemen ardından gelen paragraflarda Smith, toprak mülkiyetinin ortaya çıkışını analiz ederken Marx’ın mülksüzleştirme ve ilkel birikim teorilerine zemin hazırlayan şu sarsıcı tespiti yapar: "Toprak sahipleri, tüm diğer insanlar gibi, hiç ekmedikleri yerden biçmeyi severler ve toprağın doğal ürünü için bile bir rant talep ederler." (Book I, Chapter VI). Bu cümle, kapitalist sistemde kâr ve rantın, aslında işçinin yarattığı ama elinden alınan "ödenmemiş emek" (artı-emek) üzerine kurulu olduğunu zımnen kabul etmektir. Smith, terminolojik olarak buna "artı-değer" dememiş olsa da, değerin tek kaynağının emek olduğunu belirttikten sonra, sermaye ve rant paylarının bu değerden koparılan birer parça olduğunu söyleyerek sömürünün matematiksel modelini kurmuştur. Marx, bu analizi devralıp derinleştirerek, kapitalistin işçiye yalnızca emeğinin yeniden üretimi için gerekli olan ücreti ödediğini, geri kalan tüm değere (artı-değere) ise el koyduğunu kanıtlayacaktır. Dolayısıyla, Marksist sömürü teorisinin teorik çerçevesi, bizzat liberal iktisadın kutsal kitabında inşa edilmiştir.
Smith, metinde şu sarsıcı ifadeleri kullanır: "Her şeyin gerçek fiyatı, onu edinmek isteyen kişiye gerçekten neye mal olduğu, onu edinmenin getirdiği zahmet ve sıkıntıdır." (Book I, Chapter V). Bu tanım, değerin kaynağını piyasadaki soyut arz-talep dengelerinde veya nesnelerin sübjektif faydasında değil, doğrudan insan emeğinin harcanmasında, yani fiziksel ve zihinsel fedakarlıkta arar. Bir mala sahip olmak, aslında o malın içinde cisimleşmiş olan başkalarının emeğine hükmetme yeteneğine sahip olmak demektir. Smith’e göre zenginlik, paranın miktarı değil, satın alınabilecek ya da komuta edilebilecek "emek miktarıdır".
Ancak Smith’i Marx’a yaklaştıran asıl devrimci kırılma, üretimin tarihsel aşamalarını analiz ederken ortaya çıkar. Smith, toprağın mülk edinilmediği ve sermayenin birikmediği "toplumun o ilk ve erken döneminde" (that early and rude state of society), avlanan hayvanların mübadele oranının yalnızca harcanan emek zamanına dayandığını söyler (örneğin iki kat fazla emek gerektiren bir kunduzun bir geyiğe eşit olması). Fakat toplum, kapitalist üretim tarzına, yani üretim araçlarının özel mülkiyetine ve sermaye birikimine geçtiği andan itibaren bu saf oran bozulur. Smith, altıncı bölümde sermaye birikimiyle birlikte emeğin kendi ürettiği değer üzerindeki mutlak egemenliğini nasıl kaybettiğini şeffaf bir şekilde betimler:
"Malların tüm değeri işçiye ait kalmaz. İşçi, emeğinin ürettiği değerin bir kısmını, onu istihdam eden sermayedarla paylaşmak zorundadır. Bu pay, sermayedarın o işi kurmak için riske attığı sermayenin kârıdır."
Hemen ardından gelen paragraflarda Smith, toprak mülkiyetinin ortaya çıkışını analiz ederken Marx’ın mülksüzleştirme ve ilkel birikim teorilerine zemin hazırlayan şu sarsıcı tespiti yapar: "Toprak sahipleri, tüm diğer insanlar gibi, hiç ekmedikleri yerden biçmeyi severler ve toprağın doğal ürünü için bile bir rant talep ederler." (Book I, Chapter VI). Bu cümle, kapitalist sistemde kâr ve rantın, aslında işçinin yarattığı ama elinden alınan "ödenmemiş emek" (artı-emek) üzerine kurulu olduğunu zımnen kabul etmektir. Smith, terminolojik olarak buna "artı-değer" dememiş olsa da, değerin tek kaynağının emek olduğunu belirttikten sonra, sermaye ve rant paylarının bu değerden koparılan birer parça olduğunu söyleyerek sömürünün matematiksel modelini kurmuştur. Marx, bu analizi devralıp derinleştirerek, kapitalistin işçiye yalnızca emeğinin yeniden üretimi için gerekli olan ücreti ödediğini, geri kalan tüm değere (artı-değere) ise el koyduğunu kanıtlayacaktır. Dolayısıyla, Marksist sömürü teorisinin teorik çerçevesi, bizzat liberal iktisadın kutsal kitabında inşa edilmiştir.
"Toprak sahipleri, tüm diğer insanlar gibi, hiç ekmedikleri yerden biçmeyi severler ve toprağın doğal ürünü için bile bir rant talep ederler. İşçi, toprak sahibine, kendi emeğinin ürettiği şeyin bir kısmını vermek zorundadır."
— ADAM SMITH, Wealth of Nations, Book I, Chapter VI
3. Unutulan V. Kitap: İşbölümü ve Ontolojik Yabancılaşmanın Keşfi
Ulusların Zenginliği’nin birinci kitabının ilk bölümü, toplu iğne fabrikası örneğiyle işbölümünün (division of labour) üretkenliği nasıl geometrik olarak artırdığını göklere çıkaran övgülerle doludur. Ders kitapları Smith’i burada bırakır. Ancak neredeyse hiç kimse, aynı eserin beşinci kitabına (Book V, Chapter I, Part III) gelindiğinde, Smith’in bu büyük övgüyü tam anlamıyla bir kabusa ve radikal bir sistem eleştirisine dönüştürdüğünü okumaz. Smith, birinci kitaptaki iktisadi verimlilik övgüsünün bedelini, beşinci kitapta insani ve ontolojik bir yıkım bilançosu çıkararak öder. Bu bölüm, Karl Marx’ın 1844 Ekonomik ve Felsefi Elyazmaları’nda formüle edeceği "Yabancılaşma" (Entfremdung) teorisinin kelimesi kelimesine ilk prototipidir.
Smith, gelişmiş bir işbölümünde hayatı boyunca sadece birkaç basit işlemden ibaret bir işi (örneğin sadece iğnenin kafasını basmayı veya teli kesmeyi) yapan işçinin uğrayacağı zihinsel ve ruhsal çürümeyi şu sözlerle açıklar:
"Hayatı birkaç basit işlemi yerine getirmekle sınırlı olan bir insanın... anlama yeteneğini geliştirme fırsatı kalmaz; zihni körelir và insan doğasının kapasitesi dahilinde olabilecek en büyük cehalet ve aptallık seviyesine ulaşır. Kendi özel işinin statik doğası onu, ne rasyonel bir konuşmanın tadına varabilecek ne de herhangi bir cömert, asil veya şefkatli duyguyu hissedebilecek bir yaratığa dönüştürür."
Bu satırlar, endüstriyel kapitalizmin işçiyi nasıl bir "meta" haline getirdiğinin, onu yaratıcı özne konumundan çıkarıp makinenin ruhsuz bir dişlisine indirgediğinin itirafıdır. Smith, işbölümünün emeği parçalayarak işçiyi entelektüel, sosyal ve askeri erdemlerden yoksun bıraktığını, onu adeta "yaşayan bir ölüye" dönüştürdüğünü ileri sürer. İşçi, ürettiği ürüne ve kendi üretici eylemine yabancılaşmıştır; çünkü iş artık onun kendini gerçekleştirdiği bir alan değil, zihnini dumura uğratan mekanik bir hapishanedir.
Marx, Smith’in bu gözlemini hayranlıkla alıntılayacak, ancak yapısal bir fark ortaya koyacaktır: Smith, bu trajediyi işbölümünün kaçınılmaz ve talihsiz bir yan etkisi olarak görür ve çözüm olarak devletin işçi sınıfına kitlesel temel eğitim vermesini (böylece cehaletin hafifletilmesini) önerir. Marx ise yabancılaşmanın işbölümünden ziyade, o işbölümünü dayatan üretim araçlarının özel mülkiyet rejiminden kaynaklandığını teşhis eder. Marx’a göre çözüm, işçiye akşamları okulda okuma yazma öğretmek değil, fabrikalardaki özel mülkiyet tekelini kırarak emeği özgürleştirmektir. Yine de, kapitalizmin insanı dehumanize (insanlıktan çıkarma) edici doğasını Smith kadar çarpıcı bir şekilde tasvir edebilen çok az düşünür olmuştur.
Smith, gelişmiş bir işbölümünde hayatı boyunca sadece birkaç basit işlemden ibaret bir işi (örneğin sadece iğnenin kafasını basmayı veya teli kesmeyi) yapan işçinin uğrayacağı zihinsel ve ruhsal çürümeyi şu sözlerle açıklar:
"Hayatı birkaç basit işlemi yerine getirmekle sınırlı olan bir insanın... anlama yeteneğini geliştirme fırsatı kalmaz; zihni körelir và insan doğasının kapasitesi dahilinde olabilecek en büyük cehalet ve aptallık seviyesine ulaşır. Kendi özel işinin statik doğası onu, ne rasyonel bir konuşmanın tadına varabilecek ne de herhangi bir cömert, asil veya şefkatli duyguyu hissedebilecek bir yaratığa dönüştürür."
Bu satırlar, endüstriyel kapitalizmin işçiyi nasıl bir "meta" haline getirdiğinin, onu yaratıcı özne konumundan çıkarıp makinenin ruhsuz bir dişlisine indirgediğinin itirafıdır. Smith, işbölümünün emeği parçalayarak işçiyi entelektüel, sosyal ve askeri erdemlerden yoksun bıraktığını, onu adeta "yaşayan bir ölüye" dönüştürdüğünü ileri sürer. İşçi, ürettiği ürüne ve kendi üretici eylemine yabancılaşmıştır; çünkü iş artık onun kendini gerçekleştirdiği bir alan değil, zihnini dumura uğratan mekanik bir hapishanedir.
Marx, Smith’in bu gözlemini hayranlıkla alıntılayacak, ancak yapısal bir fark ortaya koyacaktır: Smith, bu trajediyi işbölümünün kaçınılmaz ve talihsiz bir yan etkisi olarak görür ve çözüm olarak devletin işçi sınıfına kitlesel temel eğitim vermesini (böylece cehaletin hafifletilmesini) önerir. Marx ise yabancılaşmanın işbölümünden ziyade, o işbölümünü dayatan üretim araçlarının özel mülkiyet rejiminden kaynaklandığını teşhis eder. Marx’a göre çözüm, işçiye akşamları okulda okuma yazma öğretmek değil, fabrikalardaki özel mülkiyet tekelini kırarak emeği özgürleştirmektir. Yine de, kapitalizmin insanı dehumanize (insanlıktan çıkarma) edici doğasını Smith kadar çarpıcı bir şekilde tasvir edebilen çok az düşünür olmuştur.
4. Görünmez El'in Sınırları ve Sermayedar Sınıfına Duyulan Derin Güvensizlik
Ana akım liberalizm, Adam Smith’in "Görünmez El" (Invisible Hand) kavramını, piyasanın hiçbir müdahale olmaksızın her zaman en adil ve verimli sonuçları doğuracağı yönünde dogmatik bir inanç olarak sunar. Oysa ki Smith, 900 küsur sayfalık koca eserde bu ifadeyi yalnızca bir kez (Book IV, Chapter II) ve çok spesifik bir bağlamda —yerli sanayinin yabancı sanayiye tercih edilmesi ve sermayenin evde kalma eğilimi üzerine— kullanmıştır. Smith hiçbir zaman piyasanın kusursuz işleyen mutlak bir tanrı olduğunu iddia etmemiştir. Tam aksine, Ulusların Zenginliği, sermayedar sınıfının (tüccarlar ve imalatçılar) toplumu manipüle etme potansiyeline, tekelleşme hırslarına ve devlet aygıtını kendi çıkarları doğrultusunda ele geçirme çabalarına yönelik derin bir güvensizlik antolojisidir.
Smith, sermayedarların çıkarları ile toplumsal çıkarlar arasındaki uzlaşmaz çelişkiyi, modern regülasyon teorilerine ilham verecek sertlikte ortaya koyar. Birinci kitabın on birinci bölümünün sonunda, tüccarların ve imalatçıların yasama önerilerine karşı toplumun nasıl tetikte olması gerektiğini şu sözlerle ihtar eder:
"Bu sınıftan gelen herhangi bir yeni ticari yasa veya düzenleme teklifi, her zaman büyük bir şüpheyle karşılanmalı ve ancak uzun, titiz ve son derece dikkatli bir incelemeden sonra kabul edilmelidir. Çünkü bu teklif, çıkarları hiçbir zaman toplumun çıkarlarıyla birebir aynı olmayan, hatta toplumu aldatmayı ve ona aşırı yüklenmeyi kendi çıkarı gereği gören bir sınıftan gelmektedir."
Smith, kapitalistlerin bir araya geldikleri her anın toplum aleyhine bir komploya veya fiyatları artırmaya yönelik gizli bir anlaşmaya dönüştüğünü yazar: "Aynı ticaretle uğraşan insanlar, eğlence ve neşelenme için bile olsa, nadiren bir araya gelirler; ancak bu toplantıların sohbeti ya topluma karşı bir komplo ya da fiyatları yükseltmeye yönelik bir düzenbazlıkla sonuçlanır." (Book I, Chapter X).
Bu analiz, Marx’ın devlet teorisine giden yolu açar. Marx, kapitalist devleti "burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komite" olarak tanımlarken, Smith’in sermayedarların yasama gücünü kendi lehlerine manipüle ettiği yönündeki gözlemlerinden beslenmiştir. Smith, serbest piyasayı sermayedarları korumak için değil, sermayedarların tekel yaratma ve toplumu sömürme eğilimini kırmak için savunmuştur. Dolayısıyla Smith, kapitalizmin amansız bir avukatı değil, sermayenin azgın iştahına karşı toplumsal dengenin ve adalet ahlakının savunucusudur.
Smith, sermayedarların çıkarları ile toplumsal çıkarlar arasındaki uzlaşmaz çelişkiyi, modern regülasyon teorilerine ilham verecek sertlikte ortaya koyar. Birinci kitabın on birinci bölümünün sonunda, tüccarların ve imalatçıların yasama önerilerine karşı toplumun nasıl tetikte olması gerektiğini şu sözlerle ihtar eder:
"Bu sınıftan gelen herhangi bir yeni ticari yasa veya düzenleme teklifi, her zaman büyük bir şüpheyle karşılanmalı ve ancak uzun, titiz ve son derece dikkatli bir incelemeden sonra kabul edilmelidir. Çünkü bu teklif, çıkarları hiçbir zaman toplumun çıkarlarıyla birebir aynı olmayan, hatta toplumu aldatmayı ve ona aşırı yüklenmeyi kendi çıkarı gereği gören bir sınıftan gelmektedir."
Smith, kapitalistlerin bir araya geldikleri her anın toplum aleyhine bir komploya veya fiyatları artırmaya yönelik gizli bir anlaşmaya dönüştüğünü yazar: "Aynı ticaretle uğraşan insanlar, eğlence ve neşelenme için bile olsa, nadiren bir araya gelirler; ancak bu toplantıların sohbeti ya topluma karşı bir komplo ya da fiyatları yükseltmeye yönelik bir düzenbazlıkla sonuçlanır." (Book I, Chapter X).
Bu analiz, Marx’ın devlet teorisine giden yolu açar. Marx, kapitalist devleti "burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komite" olarak tanımlarken, Smith’in sermayedarların yasama gücünü kendi lehlerine manipüle ettiği yönündeki gözlemlerinden beslenmiştir. Smith, serbest piyasayı sermayedarları korumak için değil, sermayedarların tekel yaratma ve toplumu sömürme eğilimini kırmak için savunmuştur. Dolayısıyla Smith, kapitalizmin amansız bir avukatı değil, sermayenin azgın iştahına karşı toplumsal dengenin ve adalet ahlakının savunucusudur.
5. Ücret Teorisi ve Sınıf Mücadelesi: Güç Asimetrisi
Adam Smith’in ücretlerin belirlenmesi ve işçi-işveren ilişkilerine dair yaptığı analizler, neoliberal iktisadın iddia ettiği gibi arz ve talebin tarafsız, simetrik bir düzlemde buluştuğu masalını tamamen yıkar. Smith, emek piyasasını ampirik bir gerçekçilikle inceler ve buradaki ilişkinin aslında saf bir güç asimetrisi ve açık bir sınıf mücadelesi (class struggle) olduğunu açıkça ortaya koyar. Marx’ın Das Kapital’deki sınıf savaşı betimlemeleri, Smith’in Ulusların Zenginliği’nin sekizinci bölümünde ("Of the Wages of Labour") yaptığı bu analizin doğrudan bir uzantısıdır.
Smith, işçi ve sermayedar arasındaki yapısal çatışmayı şu sözlerle ilan eder: "İşçilerin ücretleri, tarafları çıkarları hiçbir şekilde aynı olmayan bu iki kesim arasında yapılan sözleşmelere dayanır. İşçiler mümkün olduğunca çok almak, işverenler ise mümkün olduğunca az vermek isterler. Birinciler bir araya gelerek ücretleri yükseltmek, ikinciler ise bir araya gelerek ücretleri düşürmek için organize olurlar." (Book I, Chapter VIII).
Peki bu mücadelede taraflar eşit midir? Smith’in cevabı kesin bir "Hayır"dır. Sermayedarların hukuki, siyasi ve ekonomik olarak mutlak bir avantaja sahip olduğunu belirtir. Smith’e göre yasa koyucular, sermayedarların aralarında gizlice veya açıkça birleşmelerini (fiyat ve ücret sabitleme tröstlerini) asla yasaklamazken, işçilerin sendikalaşma, grev ve hak arama arayışlarını en ağır cezalarla baskı altına almaktadır. "İşçilerin birleşmesini yasaklayan pek costly yasamız var, ancak işverenlerinkini yasaklayan hiçbir yasamız yok" diyerek devletin tarafsız bir hakem olmadığını, sınıfsal bir tercih yaptığını ifşa eder.
Dahası Smith, sermayenin zamana karşı direnç gücü ile emeğin biyolojik kırılganlığı arasındaki asimetriyi vurgular: Bir kapitalist, depolarındaki birikmiş sermaye sayesinde işçilerini aylarca çalıştırmadan, hiç gelir elde etmeden yaşayabilir. Ancak bir işçi, mülksüz olduğu için emeğini satamadığı takdirde birkaç hafta, hatta birkaç gün içinde açlıktan ölme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Bu nedenle uzun vadede işverenler işçileri her zaman kendi şartlarına boyun eğmeye zorlayabilirler. Smith, bu karanlık tabloya rağmen, toplumsal zenginliğin yegane ölçütünün işçi sınıfının refahı olduğunu savunarak safını netleştirir: "Büyük bir kısmı yoksulluk ve sefalet içinde yaşayan bir toplum, asla gelişmiş ve mutlu bir toplum olamaz. Nitekim, tüm toplumu besleyen, giydiren ve barındıranların, kendi emeklerinin ürettiği üründen kendilerinin de makul bir pay alması hakkaniyet gereğidir." Bu vurgu, Smith’i sermayenin değil, üretici emeğin ontolojik savunucusu yapar.
Smith, işçi ve sermayedar arasındaki yapısal çatışmayı şu sözlerle ilan eder: "İşçilerin ücretleri, tarafları çıkarları hiçbir şekilde aynı olmayan bu iki kesim arasında yapılan sözleşmelere dayanır. İşçiler mümkün olduğunca çok almak, işverenler ise mümkün olduğunca az vermek isterler. Birinciler bir araya gelerek ücretleri yükseltmek, ikinciler ise bir araya gelerek ücretleri düşürmek için organize olurlar." (Book I, Chapter VIII).
Peki bu mücadelede taraflar eşit midir? Smith’in cevabı kesin bir "Hayır"dır. Sermayedarların hukuki, siyasi ve ekonomik olarak mutlak bir avantaja sahip olduğunu belirtir. Smith’e göre yasa koyucular, sermayedarların aralarında gizlice veya açıkça birleşmelerini (fiyat ve ücret sabitleme tröstlerini) asla yasaklamazken, işçilerin sendikalaşma, grev ve hak arama arayışlarını en ağır cezalarla baskı altına almaktadır. "İşçilerin birleşmesini yasaklayan pek costly yasamız var, ancak işverenlerinkini yasaklayan hiçbir yasamız yok" diyerek devletin tarafsız bir hakem olmadığını, sınıfsal bir tercih yaptığını ifşa eder.
Dahası Smith, sermayenin zamana karşı direnç gücü ile emeğin biyolojik kırılganlığı arasındaki asimetriyi vurgular: Bir kapitalist, depolarındaki birikmiş sermaye sayesinde işçilerini aylarca çalıştırmadan, hiç gelir elde etmeden yaşayabilir. Ancak bir işçi, mülksüz olduğu için emeğini satamadığı takdirde birkaç hafta, hatta birkaç gün içinde açlıktan ölme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Bu nedenle uzun vadede işverenler işçileri her zaman kendi şartlarına boyun eğmeye zorlayabilirler. Smith, bu karanlık tabloya rağmen, toplumsal zenginliğin yegane ölçütünün işçi sınıfının refahı olduğunu savunarak safını netleştirir: "Büyük bir kısmı yoksulluk ve sefalet içinde yaşayan bir toplum, asla gelişmiş ve mutlu bir toplum olamaz. Nitekim, tüm toplumu besleyen, giydiren ve barındıranların, kendi emeklerinin ürettiği üründen kendilerinin de makul bir pay alması hakkaniyet gereğidir." Bu vurgu, Smith’i sermayenin değil, üretici emeğin ontolojik savunucusu yapar.
6. Sentez ve Sonuç: Smith Aslında Neyi Savundu?
Adam Smith ve Karl Marx, entelektüel tarih tarafından sanki birbirini yok etmeye yeminli iki zıt kutupmuş gibi konumlandırılmıştır. Oysa bu çalışma boyunca sunulan metinsel kanıtlar, aralarındaki ilişkinin bir kopuştan ziyade felsefi ve iktisadi bir süreklilik, bir diyalektik evrim olduğunu göstermektedir. Marx, Smith’i amansızca eleştirmiştir; ancak onu hiçbir zaman sığ bir "vülger iktisatçı" olarak görmemiş, aksine kapitalizmin anatomisini çıkaran "klasik iktisadın babası" olarak büyük bir saygıyla anmıştır. Çünkü Marx, kapitalizmi yıkmak için ihtiyaç duyduğu entelektüel cephanenin en kritik parçalarını —Emek-Değer Kuramını, Yabancılaşma teşhisini, Sınıf Çatışması asimetrisini— bizzat Smith’in metinlerinden süzüp çıkarmıştır.
Smith’in trajedisi, öngördüğü tehlikelerin, kurmayı hayal ettiği ahlaki serbest piyasa düzenini yutmuş olmasıdır. Smith, bireysel özgürlüklerin ve üretkenliğin önündeki feodal engelleri, merkantilist devlet tekellerini yıkmak amacıyla piyasayı savunmuştu. Onun hayalindeki piyasa, küçük üreticilerin, zanaatkarların ve işçilerin sömürülmeden, kendi emeklerinin değerini tam olarak alabildikleri, ahlaki bir sempati ağıyla örülü toplumsal bir alandı. Ancak tarihsel materyalizm, Smith’in bu hümanist ütopyasını aşmış; serbest piyasa dinamikleri kaçınılmaz olarak sermaye birikimine, devasa endüstriyel tekellere, emeğin derin yabancılaşmasına ve küresel sömürü mekanizmalarına yol açmıştır. Yani Smith'in birinci kitaptaki "verimlilik" vizyonu, beşinci kitaptaki "insani yıkım" kehanetini doğurmuştur.
Bugün modern dünyada Adam Smith’i neoliberal dogmalardan arındırarak yeniden okumak, kapitalizmin kökenindeki yapısal çelişkileri anlamak adına hayati bir öneme sahiptir. Ulusların Zenginliği’nin kimsenin okumadığı, ders kitaplarında sansürlenen o derin sayfaları, bize serbest piyasanın kurucusunun bile sermayenin tahakkümüne karşı emeğin haysiyetini korumak için çırpınan bir ahlak felsefecisi olduğunu hatırlatmaktadır. Smith’in içindeki o "Gizli Marx", kapitalist sistemin kendi kendini yok etme eğilimlerini ve insani maliyetlerini yüz yıllar öncesinden fısıldayan diyalektik bir vicdan olarak metnin satır aralarında yaşamaya devam etmektedir.
Smith’in trajedisi, öngördüğü tehlikelerin, kurmayı hayal ettiği ahlaki serbest piyasa düzenini yutmuş olmasıdır. Smith, bireysel özgürlüklerin ve üretkenliğin önündeki feodal engelleri, merkantilist devlet tekellerini yıkmak amacıyla piyasayı savunmuştu. Onun hayalindeki piyasa, küçük üreticilerin, zanaatkarların ve işçilerin sömürülmeden, kendi emeklerinin değerini tam olarak alabildikleri, ahlaki bir sempati ağıyla örülü toplumsal bir alandı. Ancak tarihsel materyalizm, Smith’in bu hümanist ütopyasını aşmış; serbest piyasa dinamikleri kaçınılmaz olarak sermaye birikimine, devasa endüstriyel tekellere, emeğin derin yabancılaşmasına ve küresel sömürü mekanizmalarına yol açmıştır. Yani Smith'in birinci kitaptaki "verimlilik" vizyonu, beşinci kitaptaki "insani yıkım" kehanetini doğurmuştur.
Bugün modern dünyada Adam Smith’i neoliberal dogmalardan arındırarak yeniden okumak, kapitalizmin kökenindeki yapısal çelişkileri anlamak adına hayati bir öneme sahiptir. Ulusların Zenginliği’nin kimsenin okumadığı, ders kitaplarında sansürlenen o derin sayfaları, bize serbest piyasanın kurucusunun bile sermayenin tahakkümüne karşı emeğin haysiyetini korumak için çırpınan bir ahlak felsefecisi olduğunu hatırlatmaktadır. Smith’in içindeki o "Gizli Marx", kapitalist sistemin kendi kendini yok etme eğilimlerini ve insani maliyetlerini yüz yıllar öncesinden fısıldayan diyalektik bir vicdan olarak metnin satır aralarında yaşamaya devam etmektedir.
Üst Düzey Akademik Kaynakça
- Smith, Adam. (1776). An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. Oxford University Press (Glasgow Edition of the Works and Correspondence of Adam Smith).
- Smith, Adam. (1759). The Theory of Moral Sentiments. Cambridge University Press.
- Marx, Karl. (1867). Das Kapital: Kritik der politischen Ökonomie (Band 1). Dietz Verlag, Berlin.
- Marx, Karl. (1932 [1844]). Ökonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844. MEGA.
- Ricardo, David. (1817). Principles of Political Economy and Taxation. John Murray.
- Skinner, Andrew S. & Wilson, Thomas. (1975). Essays on Adam Smith. Clarendon Press (Oxford University Press).
- Winch, Donald. (1978). Adam Smith's Politics: An Essay in Historiographic Revision. Cambridge University Press.
- Bowles, Samuel. (1985). "The Production Process in a Competitive Economy: Walrasian, Neo-Hobbesian, and Marxian Models". American Economic Review, 75(1), 16-36.
PETROLANDECO ACADEMIC RESEARCH JOURNAL
© 2026 Tüm Hakları Saklıdır. Kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz.
Yorumlar
Yorum Gönder